De sarcofagenregen van Civaux

De legende gaat terug tot het jaar 507. Dat jaar botste, ergens tussen Poitiers en de Vienne, het leger van Clovis, koning der Franken, op dat van Alaric II, koning der Visigoten. De slag, die men bij Vouillé plaatst, was beslissend: Alaric verloor er het leven, en het zuiden van Gallië viel het Frankische rijk toe. Op het slagveld, zegt men, telde men de doden bij duizenden.

Die lichamen moesten begraven worden, en aan graven was er gebrek. Toen, zo wil de overlevering, nam de hemel het op zich. Een regen van kant-en-klare sarcofagen, met kuip en deksel, zou op de vlakte van Civaux zijn neergedaald, als een geschenk uit de hoge om de krijgers die voor het geloof waren gevallen een christelijk graf te geven. Zo vond elke dode zijn stenen kist, klaar om hem te ontvangen.

Het verhaal heeft de vorm van zovele middeleeuwse legenden: een wonder verklaart wat men niet meer begrijpt. Want eeuwenlang hadden de inwoners een kerkhof voor ogen dat veel te groot was voor zo’n kleine plek, met steen tot aan de horizon, en niemand herinnerde zich waarom. Bij gebrek aan archieven verzon men de hemel.

De werkelijkheid, geduldig gereconstrueerd door de archeologen, heeft geen wonder nodig. De necropool van Civaux is echt, en werkelijk uitzonderlijk. Haar omheining, negentig meter aan elke zijde, bestaat volledig uit deksels van sarcofagen die rechtop in de bodem staan. Binnenin blijven honderden kuipen bewaard, sommige nog op hun plaats. In de achttiende eeuw tonen tekeningen een veel groter domein: men schat dat het tussen zevenduizend en tienduizend graven bevatte, op meer dan drie hectare.

De meeste van die sarcofagen dateren uit de Merovingische tijd, tussen 500 en 750 na Christus. Trapeziumvormig, dragen hun deksels vaak drie dwarsbalken, een versiering eigen aan de Poitou van die tijd; sommige tonen een kruis, een drietand, een anker, of de erin gegrifte naam van de overledene. Mettertijd nam men de kuipen weg als bouwmateriaal, plaveisel of drinkbak, en men bewerkte de vrijgekomen grond. De necropool werd in 1923 als monument beschermd.

Waar kwamen dan al die doden vandaan? Niet uit de hemel, maar uit de vroomheid. Al in de late oudheid was Civaux een vroeg christelijk brandpunt, met zijn kerk en zijn doopvont, en men kwam van ver om zich te laten begraven bij een vermaard heiligdom, dicht bij de relieken van de heilige Gervasius en de heilige Protasius. De legende van Clovis is maar een vervormde herinnering: de echte slag van 507 werd hier niet uitgevochten, en de duizenden graven strekken zich over eeuwen uit, niet over een enkele dag van rouw.

Om Civaux te begrijpen moet men zijn kerk Saint-Gervais-et-Saint-Protais binnengaan, een van de oudste van Frankrijk. De voet van haar koor gaat terug tot omstreeks het jaar 400; men metselde er een christelijke stele in die, onder het christusmonogram tussen de alfa en de omega, deze Latijnse woorden draagt: Aeternalis et Servilla, vivatis in Deo, «Aeternalis en Servilla, leeft in God». Het Merovingische koorhoofd, met zijn geknikte zijden, rijst op de ruïnes van een Romeins heiligdom, en het romaanse schip kwam er later bij.

Rond die oude kern heeft het dorp zijn andere getuigen bewaard: aan de overkant van de Vienne verheft zich de Tour-aux-Cognons, een donjon uit de elfde eeuw, en het archeologisch museum verzamelt wat de aarde heeft prijsgegeven, van de prehistorie tot de middeleeuwen. Toen, aan het einde van de twintigste eeuw, vestigde zich de kerncentrale aan dezelfde rivier, en haar inkomsten schonken dit dorp van duizend inwoners voorzieningen waar menige stad het om benijdt.

Zo houdt Civaux, over enkele honderden meters, tweeduizend jaar geschiedenis samen: een kerkhof dat nog altijd in gebruik is, een kerk geboren met de christenheid, en een centrale die de streek verlicht. De geleerden hebben gelijk, de sarcofagenregen heeft nooit plaatsgevonden. Maar voor die muur van deksels, opgericht naar de hemel, begrijpt men dat men ooit het wonder boven de vergetelheid heeft verkozen.