De mantel van Sint-Maarten aan de poort van Amiens

Martinus werd geboren in Pannonië, in het huidige Hongarije, als zoon van een Romeinse tribuun. Zijn vader liet hem jong in het keizerlijke leger inschrijven; hij diende als ruiter, en in de winter van omstreeks 334 lag zijn eenheid bij Ambianum, het Romeinse Amiens. Die datering is een reconstructie: zelfs Martinus’ geboortejaar staat niet vast, en historici aarzelen tussen 316 en 336.

Bij de stadspoort zat een halfnaakte bedelaar. De kou was die winter zo streng, schrijft Sulpicius Severus, dat mensen op straat doodvroren. De voorbijgangers liepen door. Martinus had niets bij zich dan zijn wapenrusting en zijn militaire mantel. Hij trok zijn zwaard, sneed de mantel doormidden en sloeg de ene helft om de schouders van de man.

Waarom de helft en niet het geheel? Omdat de mantel niet helemaal van hem was. Het buitenstuk van een soldatenmantel werd door het leger geleverd; alleen de voering betaalde de soldaat zelf. Martinus gaf weg wat hem toebehoorde en hield wat van de staat was. De omstanders lachten om de man in dat verminkte kledingstuk; anderen, noteert Severus, schaamden zich dat zij zelf niets hadden gedaan. Het is een detail dat de scene ouder maakt dan alle latere schilderijen: geen gulle held te paard, maar een soldaat die precies zijn eigen deel weggeeft.

In de nacht die volgde zag Martinus in zijn slaap Christus, gehuld in datzelfde halve stuk stof. En Christus zei tegen de engelen om hem heen: Martinus, nog maar een catechumeen, heeft mij hiermee gekleed. Martinus was op dat moment inderdaad nog niet gedoopt. Hij liet zich kort daarna dopen en verliet enkele jaren later de dienst.

Het bewaarde halve stuk — de cappa — werd eeuwen later de belangrijkste reliek van de Frankische koningen. Zij voerden het mee te velde, in een tent die naar die mantel de capella ging heten, en de priester die er de wacht bij hield was de cappellanus. Toen de reliek in de paleisoratoria kwam te rusten, ging ook zo’n ruimte capella heten.

Zo werd uit een gehalveerde legermantel een woord: capella werd chapelle, Kapelle, chapel, kapel; cappellanus werd chapelain, Kaplan, kapelaan. Elke dorpskapel in Noordwest-Europa draagt de naam van een kledingstuk dat in de vierde eeuw bij een stadspoort in tweeën ging. Martinus zelf werd later bisschop van Tours, waar hij in 397 is begraven.

Eerlijk is eerlijk: de Vita sancti Martini is geen biografie. Sulpicius Severus was een bewonderaar die Martinus persoonlijk kende en die hem bewust tekende naar het model van de bijbelse profeten en de woestijnvaders. Hij schreef om een heilige te maken, niet om een leven te documenteren, en voor het mantelverhaal bestaat geen enkele onafhankelijke bron. Wat wij hebben is één getuige, en die was partij.

Dat maakt het verhaal niet waardeloos, wel iets anders dan geschiedenis. Het is het oudste en invloedrijkste stuk christelijke hagiografie van het Latijnse Westen, in omloop nog vóór zijn hoofdpersoon gestorven was, en het heeft de Europese verbeelding van naastenliefde bijna zestien eeuwen lang gestuurd.

De poort is er niet meer. Wat Amiens wel heeft is de kathedraal Notre-Dame, begonnen in 1220 en naar inwendig volume de grootste van Frankrijk: ruim 200.000 kubieke meter onder gewelven van 42 meter, sinds 1981 werelderfgoed. En elk jaar op 11 november trekken van Amiens tot Vlaanderen en het Rijnland kinderen met lampionnen door de straten. Zij zingen voor een stuk brood of een mandarijn, meestal zonder te weten dat zij de kortste samenvatting spelen van een verhaal over delen bij een poort in de vrieskou.