Het spookpaard van Haamstede

De sage van Haamstede kent maar één hoofdpersoon: een paard. Toen het slot in brand stond, zo vertelt men, bond de heer van het kasteel in paniek al zijn kostbaarheden op de rug van zijn ros. Maar het dier schrok van het vuur, brak los en galoppeerde dwars door de vlammen naar buiten, het duin over en de zee in. Sindsdien zou het paard nooit meer zijn gevangen.

Het leeft, zegt de overlevering, in het water tussen de kust en het kasteelbos, en klimt af en toe aan land met het goud en het geld nog altijd op zijn rug. Wie het spookpaard ziet naderen en de moed heeft het te grijpen, zou rijk worden. Niemand is daarin geslaagd: telkens keert het dier zich om en verdwijnt weer in de branding. In de meeste versies draagt de heer de naam René van Haamstede, al is dat een naam uit de vertelling en niet uit de oorkonden.

Volkskundigen nemen het verhaal niet voor waar aan. De Encyclopedie van Zeeland noemt het spookpaard van Haamstede juist als schoolvoorbeeld van een sage die op een enkel echt feit is geënt, ingebed in een fantasievol verhaal. Dat ene feit is de brand van 1525.

Het slot dat afbrandde was groter dan het kasteel dat er nu staat. Rond 1470 kocht Lodewijk van Gruuthuse, een Vlaamse edelman en topbestuurder in het Bourgondische rijk, Haamstede, verbouwde het en breidde het uit met twee torens en een enorme, losstaande westelijke vleugel. Van die vleugel bestaat geen enkele afbeelding; hij kwam pas weer aan het licht bij opgravingen in 1964, 1965 en 1969.

De sage vertelt dat er in 1525 feest werd gevierd op het slot, ter ere van de overwinning van keizer Karel V op de Franse koning Frans I. Ter verlichting brandde men pektonnen, en juist die zouden het kasteel in brand hebben gezet. Wat daarvan waar is, valt niet meer te achterhalen; wat vaststaat, is dat het slot in 1525 door brand werd getroffen.

Bouwhistorisch en dendrochronologisch onderzoek heeft laten zien wat de brand overleefde en wat niet. De donjon, het poortgebouw en de beide torens bleven staan. De grote westelijke vleugel van Van Gruuthuse ging verloren en is nooit herbouwd. Zo werd het slot in één nacht kleiner dan het ooit was geweest, en die verkleinde vorm draagt het tot vandaag.

De geschiedenis van het slot reikt verder terug dan de brand. De dertiende-eeuwse donjon werd vermoedelijk gebouwd voor de heren van Haamstede. Het bekendst is Witte van Haamstede, een bastaardzoon van graaf Floris V. Na de moord op zijn vader kreeg hij van zijn halfbroer, graaf Jan I, de heerlijkheid Haamstede in leen, en sindsdien droeg hij die naam.

Witte kreeg legendarische faam door zijn optreden tegen de Vlamingen in 1304. Volgens de overlevering plantte hij zijn vaandel op een duintop bij Haarlem en joeg hij een Vlaams leger op de vlucht. Of die slag werkelijk zo is verlopen, wordt tegenwoordig sterk betwijfeld, maar zijn naam bleef aan het slot verbonden, dat een tijdlang zijn toevluchtsoord was.

Na de brand kwam wat er restte in handen van rijke burgers, eerst uit Delft, later uit Zierikzee, en het kasteel werd weer bewoonbaar gemaakt. Tussen 1963 en 1973 volgde een grote restauratie, en in 1981 ging het slot met bos en duin over naar Natuurmonumenten. Het kasteelbos, het enige loofbos van Schouwen-Duiveland, staat er nog, en wie er in de schemering langs de kust loopt, hoort de oude vraag weer opduiken: is dat de branding, of het paard dat terugkomt voor wie het durft te grijpen?