De elfenbeker van Kapelle

Vroeger boezemden de natuur, de duisternis en de eenzaamheid van het land ontzag in. Het wemelde in Zeeland van alven, meerminnen, witte wijven en spookhonden, die bij voorkeur in het donker ronddoolden. Het woord alf is verwant aan elf, en in de volksmond liepen alven, elfen en aardmannetjes vaak dooreen. Al in de veertiende eeuw noemde een zekere broeder Geraert de alven duivelse wezens, en Jacob van Maerlant sprak van elfsgedroch waar hij bedrog en tovenarij bedoelde.

De Zeeuwen wezen graag de vliedbergen aan als woonplaats van het elfenvolkje, de kunstmatige heuveltjes die overal in het lage land lagen. Wie na donker buiten was, kon van den alf verleid worden: dan raakte hij het spoor bijster en dwaalde uren rond zonder de weg terug te vinden. Ging hij eenmaal zitten, dan brak de betovering vanzelf.

Vooral uit Zuid-Beveland zijn verhalen overgeleverd van mensen die de elfen werkelijk hebben zien dansen, soms drinkend uit een geheimzinnige beker die van hand tot hand ging. Het waren meestal boerenknechten die zich verslapen hadden of stiekem bij een meisje waren geweest, en die in de vroege ochtend op een kring van dansende gestalten stuitten. Een van hen was Thomas de Klerk.

Thomas de Klerk diende als paardenknecht bij een boer onder Kapelle. Elke dag moest hij voor dag en dauw opstaan om de paarden uit de wei te halen. Op een ochtend had hij zich verslapen, en hij haastte zich in het schemerdonker naar het land. Toen hij bij de weide kwam, bleef hij staan: midden op het jonge gras draaide een kring van elfen rond, dansend en huppelend, en vrolijk dronken zij uit een beker die van de een naar de ander ging.

Anders dan hij vreesde, vluchtten de elfen niet toen zij de knecht in het oog kregen. Zij kwamen juist op hem af en hielden hem de beker voor, opdat hij mee zou drinken. Weigeren durfde hij niet. Hij nam de beker aan, bracht hem naar zijn mond en sprak, zoals een verstandig mens betaamt: «Vooruit dan, in Gods naam.»

Hij had de woorden nauwelijks gezegd of de kring was leeg. De elfen waren verdwenen, want de naam van God is voor hen ondraaglijk, en zij lieten de beker in zijn handen achter. Thomas droeg het kostbare vaatwerk, naar men zei van zilver, naar huis, en het bleef nog lang in de familie bewaard. Velen in Kapelle beweerden de beker met eigen ogen te hebben gezien. Eenzelfde verhaal deed de ronde over een knecht uit het naburige Heinkenszand, al waren het daar kleine mannekes die hun beker achterlieten.

Het Kapelle waar Thomas de Klerk diende, is het hart van de Zuid-Bevelandse fruitteelt. Sinds het begin van de twintigste eeuw groeide het dorp met zijn veiling, zijn conservenfabrieken en zijn zaadveredeling, en in het voorjaar ligt het ingebed tussen bloeiende boomgaarden. Boven dat alles rijst de toren van de Grote Kerk, die oorspronkelijk aan de heilige Maagd was gewijd. De kerk geldt als een van de mooiste voorbeelden van Vlaamse baksteengotiek in Zeeland: de toren stamt uit de veertiende eeuw, het schip uit omstreeks 1475, en onder de muurstijlen staan zestien kapbeelden van de twaalf apostelen en de vier kerkvaders, gehouwen rond 1480.

De oude naam van het dorp was Kapelle ter Maalstede, naar het slot Maalstede dat mogelijk al in de twaalfde eeuw bestond. Maalstede komt van mallum, de plaats waar de rechtbank vergaderde, en de heren van Maalstede hadden lange tijd grote invloed in Zeeland. Van dat slot en van zijn buren Bruëlis en Gistellis resten vandaag alleen nog namen en groenstroken in het dorp.

Even buiten Kapelle, langs de oude weg naar Kloetinge, ligt de Franse begraafplaats met een monument voor de Franse militairen die in de meidagen van 1940 op Nederlandse bodem sneuvelden. Zo draagt het vredige fruitdorp, onder zijn hoge toren, tegelijk een sage over dansende elfen en de stille herinnering aan een oorlog.