Volker van Alzey, de fiedelaar met het zwaard

In het Nibelungenlied, omstreeks 1200 opgeschreven, valt de naam van Volker al in de eerste avontuur, tussen de beste recken van de Bourgondische koningen. Pas in het tweede deel groeit hij uit tot een strijder die niet onderdoet voor Hagen van Tronje. Hij is geen gewone krijgsman, maar een speelman, een videlaere, een kunstenaar op de fiedel. Wanneer hij aan het hof van koning Etzel in het gevecht raakt, klaagt de koning dat er binnen iemand vecht die Volker heet, als een wild everzwijn en toch een speelman, en dat diens tonen menig held de dood in slaan.

Ook Hagen, zelf de grimmigste van de Bourgondiërs, buigt voor hem. Nooit, zegt hij, zag hij een fiedelaar zo heerlijk staan als Volker die dag deed, met wijzen die door helm en schildrand klinken. In het lied houden de twee samen de beroemde schildwacht: terwijl de anderen in Etzels zaal slapen, waken Volker en Hagen door de nacht bij de deur, de fiedel op de knie en het zwaard binnen handbereik. De dertigste avontuur draagt hun namen, over hoe Hagen en Volker de schildwacht hielden.

Het einde is somber, zoals heel het Nibelungenlied somber is. In de brandende zaal van Etzel vecht Volker aan Hagens zijde tot het bittere slot, tot ook hij valt, geveld door de hand van de oude Hildebrand. Zo sterft de speelman met het zwaard in de vuist, en juist die dubbele natuur, kunstenaar en held in één man, maakte hem tot de figuur die Alzey voor altijd aan zich bond.

Of Volker ooit werkelijk heeft geleefd, weet niemand. De historische kern van het Nibelungenlied ligt in het Bourgondische rijk van de vijfde eeuw, waarvan Alzey een van de middelpunten was, maar de dichter van omstreeks 1200 kleedde die verre herinnering in de hoofse wereld van zijn eigen tijd. Toch is de band met Alzey niet uit de lucht gegrepen. Al sinds de elfde eeuw is in de stad een geslacht van burgmannen aanwijsbaar dat de naam Volker van Alzey droeg en een fiedel in het wapen voerde.

Zo raakten dichtkunst en werkelijkheid onontwarbaar verstrengeld. Of de dichter zijn speelman naar dat werkelijke geslacht noemde, of dat het geslacht zich juist naar de held uit het lied ging tooien, valt vandaag niet meer te beslissen. Wat bleef, is de fiedel. Zij wandelde uit het verhaal het stadswapen binnen: onder de gekroonde Palts-leeuw draagt Alzey tot op heden een schuin geplaatste rode fiedel, en ook het wapen van de Landkreis Alzey-Worms voert het instrument.

Zo werd een strijkinstrument het teken van een hele stad. Wie het wapen leest, leest in één oogopslag twee geschiedenissen: de leeuw van de Keurpalts, waartoe Alzey eeuwenlang behoorde, en de fiedel van de speelman, die de stad haar eigen, onverwisselbare gezicht geeft. De persoon achter de naam mag in nevelen gehuld blijven, de mythe is springlevend gebleven.

Alzey heeft haar held met een hele reeks gedenktekens vereerd: twee fonteinen, een carillon, een plaquette en twee wapens. De oudste is de Volkerbrunnen, in 1902 opgericht in een nis onder een baldakijn aan de hoek van het oude gasthuis Deutsches Haus. Het reliëf op de voorzijde toont Volker en Hagen bij de schildwacht, precies het toneel uit de dertigste avontuur van het lied.

Een paar stappen verderop staat het renaissancistische raadhuis. Tussen tien en twintig uur klinkt er om de twee uur een carillon, en in de traptoren opent zich een venster waarin de figuur van Volker met de fiedel verschijnt. Het bekendste eerbetoon is echter jonger: in 1985 schiep de beeldhouwer Gernot Rumpf voor de Roßmarkt het beeld dat de Alzeyers Volkers ros noemen. Men zou bij een muzikale ridder een sierlijk paard verwachten, een slanke telganger, maar Rumpf koos juist een zwaar koudbloedpaard, een krijgsros als een boerenknol.

Aan de linkerflank hangt de fiedel, aan de rechter het schild met Volkers naam en wapen. Het gedrongen, stevige dier nodigt vooral kinderen uit om erop te klimmen. Zelfs de fonteinschaal verwijst naar het lied, naar de sage waarin Hagen van Tronje de schat der Nibelungen in de Rijn liet zinken. Zo blijft Volker, half verzonnen, half historisch, in brons en klokkenspel de trouwe bewaker van Alzey.