De heksenweegschaal

In de donkere eeuwen van de late middeleeuwen was Tongeren, zoals veel Vlaamse steden, prooi van een angst die geen grenzen kende. De mensen geloofden dat heksen door duivelse krachten konden vliegen en dat zij daarom lichter moesten zijn dan normale vrouwen. Dit wonderlijke geloof leidde tot een gruwelijke praktijk: vrouwen die verdacht werden van heksery werden publiekelijk gewogen.

Wanneer een vrouw woog naar verhouding van haar lengte, ontving zij een kostbaar document – een ’heksencertificaat’ – dat bewees dat zij geen heks kon zijn. Maar veel vrouwen pasten niet in dit waanzinnige systeem. In het nabijgelegen Oudewater in Holland staat nog altijd de beroemde heksenweegschaal, waar generaties vrouwen hun lot ondergingen.

De angst groeide echter niet uit redelijkheid, maar uit elkaar versterkende voorvallen van honger, ziekte en dood. In dorpen waar de oogst mislukte, waar koeien stierven en de melk zuur werd, moest een schuldige worden gevonden. En wie beter dan een eenzame vrouw, een weduwe of een oudere vrouw die buiten de normale maatschappij stond?

De eerste heksenvervolgingen in Vlaanderen vonden plaats in Borgloon, niet ver van Tongeren. Een vrouw werd aangeklaagd omdat zij een kuiltje in haar voorhoofd had – een fysieke afwijking die voor de mensen van die tijd al het bewijs was van duivels werk. De duivel had haar doopsel door dat kuiltje verwijderd, fluisterde men in de straten.

Vanaf het moment dat deze vrouw in het dorp arriveerde, gebeurden er ongelukken. De zuigmachines weigerden melk te geven. De boter wilde niet meer karnen. De koeien stierven zonder duidelijke oorzaak. De melk werd zuur. Voor de wanhopige boeren kon het niet anders: zij hadden een heks in hun midden. De vrouw werd voor het gerecht gesleept, veroordeeld en gestraft – niet omdat zij iets misdaan had, maar omdat een samenloop van natuurrampen de dorpsbewoners in blinde paniek had gestort.

Haar geval zou niet uniek blijken. Overal in de Lage Landen werden vrouwen vervolgd omdat hun bestaan niet paste in het strakke keurslijf van religieus geloof en natuuronbegrip.

Het lijkt haast ongelooflijk, maar de laatste heksenvervolgingen in België vonden plaats in de twintigste eeuw. In 1949 en 1950 werd in Dessel een proces gevoerd dat als heksenvervolgingen kan worden bestempeld – een spookachtig naklank van eeuwen verleden.

De geschiedenis van de heksenweegschaal toont ons hoe angst, onwetendheid en het verlangen naar simpele antwoorden op complexe problemen kunnen leiden tot tragische onrechtvaardigheid. Vrouwen werden vervolgd niet omdat zij schuldig waren, maar omdat zij niet pasten in het wereldbeeld van hun tijd. Hun gewicht, hun voorkomen, hun sociale positie – alles kon tegen hen gebruikt worden.

Vandaag, in het moderne Tongeren, staat de barokke Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw stil als herinnering aan eeuwen geschiedenis. De stad heeft geleerd van deze duistere periode, maar haar verhaal dient als waarschuwing: wanneer wetenschappelijk inzicht plaats maakt voor bijgeloof, wanneer gemeenschapsangst overheerst, kunnen zelfs de onschuldigsten het slachtoffer worden van collectieve waanzin.