Heksen en processen
Angst, buren en recht in de Lage Landen
Van de late vijftiende tot ver in de zeventiende eeuw trok een golf van heksenvervolging over Europa, en de Lage Landen bleven niet gespaard. In Vlaanderen, Brabant en het prinsbisdom Luik werden honderden mensen, veruit de meesten vrouwen, aangeklaagd, ondervraagd en niet zelden terechtgesteld op verdenking van hekserij. Geen enkel dorp stond er los van. Wat wij vandaag als volksverhaal lezen, is vaak de laatste echo van een heel echte angst.
Hoe een buurvrouw een heks werd
Een heksenproces begon zelden bij een rechter. Het begon bij tegenslag. Een koe die geen melk meer gaf, een kind dat wegkwijnde, boter die niet wilde karnen, een oogst die mislukte. In een wereld zonder verklaring voor ziekte en ongeluk zocht men een schuldige, en die was meestal dichtbij: de oude vrouw die alleen woonde, de kruidenvrouw, de buurvrouw met wie ooit ruzie was geweest. Roddel werd verdenking, verdenking werd aanklacht.
Daarna nam het recht het over, en dat maakte het dodelijk. De ondervraging gebeurde met foltering, en onder pijn bekende bijna iedereen. Men zocht het duivelsmerk op het lichaam, of paste de waterproef toe: wie bleef drijven was schuldig, wie zonk onschuldig. Een bekentenis leidde tot nieuwe namen, en zo groeide uit een enkele beschuldiging soms een hele reeks processen in dezelfde streek.
De heks was geen vreemde uit een ver land. Zij was de vrouw van drie huizen verder, en dat maakte het verhaal zo bang en zo hardnekkig.
Waarom de verhalen bleven
Toen de processen in de achttiende eeuw stilaan ophielden, verdween de angst niet meteen. Ze zakte weg in de verhalen. De dorpsheks die koeien betovert, de vrouw die door de nacht danst, het kind dat behekst wordt en pas na een vreemd ritueel geneest: het zijn hervertellingen van precies datgene wat generaties lang doodernstig geloofd werd. De volksverhalen bewaarden de vorm van de angst nadat de rechtbanken hun werk hadden gestaakt.
Daarom staan deze verhalen niet los van de geschiedenis, ze zijn de geschiedenis, verteld in de taal van de haard. Wie ze leest met de processen in het achterhoofd, hoort onder de spanning ook het medelijden: bijna elke heks uit deze verhalen was ooit gewoon iemands buurvrouw.